Op 13 november 2022, werd het boek Over gewone mensen in een ongewone tijd door Ria Rottier gepubliceerd.
Ja, u heeft het goed geraden, de auteur is mijn zus.
En, full disclosure, het boek gaat over de geschiedenis van het gezin waar wij uit voortkomen, dat wil zeggen de geschiedenis van mijn vader en mijn grootvader. Het verhaal is een halve eeuw van mijn vader om de titel van Geert Mak’s boek maar te parafraseren: het gaat over de periode van 1910 tot 1954.
Mijn vader werd geboren in 1921 en stierf in 2014.
Mijn grootvader werd geboren in 1886 en stierf in 1974.
Over gewone mensen in een ongewone tijd
Toen mijn grootvader in 1910 naar Nederlands-Indië vertrok om er als tabaksplanter te gaan werken werd een reeks gebeurtenissen in gang gezet, tegen de achtergrond van twee wereldoorlogen, die de familie van Nederland naar Nederlands-Indië, terug naar Nederland, naar Frankrijk en weer terug naar Nederland bracht.
Uiteindelijk werd de hele familie (inclusief de ooms en tantes, pleegkinderen) volledig uit elkaar geslagen waarna iedereen met meer of minder succes als individu zijn weg door de veranderde samenleving probeerde te vinden. Wij – mijn zus en ik – noemen het wel eens een ontheemde familie: weinig achtergrond en neven en nichten die als losse individuen door het leven hobbelen.
In eerste instantie zou je zeggen: waarom nou weer een geschiedenis van familie, dat kan niet interessant zijn. Maar dat is het wel.
Het is het wel, omdat het vooral gaat om en over keuzes die worden gemaakt in bepaalde extreme omstandigheden. Keuzes die afhankelijk zijn van de mogelijkheden te overleven en keuzes die gemaakt worden vanuit de achtergronden waaruit men voort komt. En dat maakt het, vanuit de turbulentie van de moderne samenleving en de hernieuwde opkomst van extreemrechtse stromingen, in de huidige tijd ook interessant.
Ik zal niet veel van de inhoud prijsgeven maar ik wil het toch kort samenvatten: het gaat over hoe mijn grootvader zijn vermogen vergokte en verloor en hoe mijn vader de Nederlandse nationaliteit verloor, weer terugvond en zich bekeerde tot het Rooms Katholicisme.
De hele geschiedenis wordt vanaf een zekere afstand verteld door een verteller. De betrokkenheid die je zou kunnen verwachten van de dochter van een van de hoofdrolspelers heeft ze goed afgevlakt en haar mening over de gebeurtenissen blijft diep in de achtergrond verzonken, slechts af en toe proeft de lezer iets. Er is een objectiviteit gecreëerd die rust geeft voor de lezer, die niet geforceerd een richting op wordt geduwd.
Dat is een keuze die goed uitwerkt: het blijft aan de lezer om goedkeuring te geven of afkeer te krijgen van de gebeurtenissen en de handelingen. De auteur heeft haar werk gedaan en die verantwoordelijkheid houdt op met de publicatie, het is nu aan de lezer. Of zoals Harry Mulisch het zei: de lezer schrijft het boek opnieuw.
In zekere zin ben ik een bijzondere lezer want ik sta op hetzelfde niveau als de auteur, ik kom uit dezelfde bron. Nee, ik heb mijn vader en ooms niet geïnterviewd zoals zij, ik heb de archieven niet bestudeerd, maar deel wel veel ervaringen uit de beschreven context.
Ik voeg nu dus iets toe dat los staat van het boek van Ria, in zekere zin ook los staat van de recensie.
Intermezzo
De brief – de brief die aanleiding werd tot het onderzoek van mijn zus en dit boek – die mijn vader in 2006, na het overlijden van mijn moeder in 2005, aan zijn dochters schreef en niet aan zijn zonen – ik heb daar nog steeds een vreemde smaak van in de mond – kreeg ik pas een klein jaar voor zijn dood van Ria. Zij hadden niet geweten wat ze er mee moesten en het ding gewoon in een la gelegd. Voor mij had het geheim dus de facto nog 8 jaar langer geduurd. Ik was tot augustus 2013 niet op de hoogte van de gebeurtenissen rond WOII zoals die worden beschreven. Wij waren dat, totdat hij die brief schreef, geen van allen.
Mijn ouders bewaarden het Grote Geheim. En ik ben overtuigd dat het met katholieke toestemming was, met absolutie. Biechtgeheim zorgt dat dat onbewezen is maar het kan bijna niet anders.
Ik schreef in 2003/4 mijn boekje Niet Naar Santiago en Weer Terug waarin ik redelijk onverbloemd een relatie leg tussen de RK kerk en het fascisme. Een complexe relatie. Ik heb dat boekje speciaal voor mijn vader in een grote letter editie afgedrukt en zowel mijn vader als mijn moeder hebben het beiden gelezen.
Ze hebben er ook geen van beiden inhoudelijk op gereageerd maar ik denk, ben er bijna van overtuigd, dat het mijn boekje is dat mijn vader de brief heeft doen schrijven.
Hoe ik bij dat onderwerp kwam? Aan de ene kant is het een bijna historische onvermijdelijkheid om die link te leggen als je de geschiedenis van de Roomse Kerk beschrijft. Aan de andere kant was ik duidelijk gevoelig voor de effecten van het geheim in het gezin: bepaalde zwijgzaamheid, inconsistenties enz… Op mijn 48e, zonder feitelijke informatie, zonder te weten waarom, schreef ik over de kerk. En met dit boek valt het op zijn plaats.
Einde Intermezzo
Over gewone mensen in een ongewone tijd is de moeite van het lezen waard, door bekenden maar zeker ook door onbekenden. Het is de moeite waard omdat het duidelijk maakt hoe voorzichtig je moet zijn met het nemen van extreme beslissingen. De gevolgen zijn groot en langdurig, ze gaan over generaties heen.
Maar los van die morele inhoud is het gewoon een onderhoudend boek dat beschrijft hoe de Nederlandse normen en waarden waren bij de Upper Class in koloniaal Nederlands-Indië, hoe men stond tegenover koelies, hoe de kolonialen tegenover elkaar stonden.
Ook de Franse ervaringen van de familie zijn bijzonder onderhoudend: hoe de buurvrouw zich van een vriendelijke vrouw tot kippen-vergiftigster ontwikkelde. Hoe de familie in tien jaar tijd twee keer volledig opnieuw moest beginnen totdat WOII uitbrak. Hoe de daaropvolgende vijf jaar een bestaansonzekerheid gaf waar de verwende luxe mens vandaag de dag echt nog wel eens naar kan kijken.
Het is zeker interessant vanwege de positie, de houding en het handelen van mijn grootmoeder (geb: 1900, overl: 1949). Vrouwen waren bij wet handelingsonbekwaam tot 1956!
En tot slot: al het gokken dat tegenwoordig weer zo in is met de reclames en het online faciliteren: DOE HET NIET!
Kortom, een aanrader.
Titel: Over gewone mensen in een ongewone tijd
Auteur: Ria Rottier
Uitgever: Elikser te Leeuwarden
Prijs: 26,50 – bestellen in de boekhandel of bij de uitgever.